«احسان به پدر و مادر» واجبترین واجبات بعد از توحید
«احسان به پدر و مادر» واجبترین واجبات بعد از توحید 
علامه طباطبایی(ره) در تفسیر آیه 23 سوره اسراء میگوید: احسان به والدین بعد از مسئله توحید واجبترین واجبات است، هم چنان كه مسئله عقوق آنها بعد از شرك به خدا از بزرگترین گناهان كبیره است.
ماه مبارك رمضان، ماه نزول قرآن و به فرموده اهل بیت(ع) بهار آن است. اگر چه تلاوت آیات قرآن و حتی نگاه كردن به صفحات قرآن كریم نیز دارای اجر و پاداش الهی است؛ اما تدبّر در آیات قرآن دستور اكید خود قرآن و سفارش جدی پیامبر اكرم(ص) و ائمه اطهار(ع) است، تا جایی كه فرمودهاند در تلاوت قرآنی كه همراه با تدبر نباشد، خیری نیست.
گروه آیین و اندیشه خبرگزاری فارس در روزهای ماه مبارك رمضان با مطالبی با عنوان «یك آیه، یك درس» به تدبر در یكی از آیات قرآن پرداخته و درسهایی را كه میتوان از آن آیه شریفه گرفت، مطرح میكند. امید است پس از ماه مبارك، خوانندگان گرامی با 30 آیه قرآن مأنوس و با ترجمه و مفهوم و درسهای آن آیات آشنا شده باشند.
اما امروز آیه 23 سوره إسراء است: «وَقَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ إِیَّاهُ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِندَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلاَهُمَا فَلاَ تَقُل لَّهُمَآ أُفٍّ وَلاَ تَنْهَرْهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوْلًا كَرِیمًا»
و پروردگارت فرمان داده است: جز او را نپرستید! و به پدر و مادر نیكی كنید! هرگاه یكی از آن دو، یا هر دوی آنها، نزد تو به سن پیری رسند، كمترین اهانتی به آنها روا مدار! و بر آنها فریاد نزن! و گفتار لطیف و سنجیده و بزرگوارانه به آنها بگو احترام به پدر و مادر و احسان به آنها از دستورات مهم قرآنی است. (1)
در این آیه شریفه پس از دستور توحید و عدم پرستش كسی جز خدا، دستور احسان به والدین داده شده است. اینكه قرآن كریم سریعا به از دستور توحید، دستور احسان به والدین را مطرح میكند نشان دهنده اهمیت این امر است علامه طباطبایی(ره) ذیل این آیه و از تقارن دستور توحید و دستور احسان به پدر و مادر چنین نتیجه میگیرد كه احسان به والدین بعد از مسئله توحید واجب ترین واجبات است، هم چنان كه مسئله عقوق آنها بعد از شرك به خدا از بزرگترین گناهان كبیره است.
احسان به پدر و مادر ریشه فطری دارد و هر انسان پاك سرشتی حتی اگر مسلمان نباشد، دوست دارد به پدر و مادرش نیكی كند. اما این احسان دارای مراتب و درجاتی است. آیه شریفه پس از بحث توحید، بحث نیكی به والدین را مطرح فرمود تا اهمیت آن روشن شود، ولی پس از آن مرتبه كامل این احسان را شرح میدهد تا معلوم شود مراد قرآن كریم از احسان به والدین چگونه احسانی است؟ میفرماید اگر یكی از آنها یا هر دوی آنها در زمان حیات تو به پیری رسیدند و به واسطه كهولت سن و ضعف جسمانی و تحلیل اعصاب و روان و ... نگهداری از آنها بر تو سخت شد، باز هم حق نداری به آنها كمترین حرفی بزنی و حتی صدایت را هم نباید بالا ببری بلكه باید با قول كریم. حرفهای بزرگوارانه با آنها تكلم كنی. این آن احسانی است كه قرآن از ما توقع دارد و ما را به آن سفارش فرموده است.
در ذیل عبارت «و بالوالدین احسانا» از حضرت صادق (ع) نقل شده است كه معنای آیه چنین است: كه با پدر و مادرت نیكو معاشرت كن و وادارشان نكن كه مجبور شوند در حوائجشان از تو چیزی بخواهند بلكه قبلا برایشان فراهم كنی، هر چند كه خود بینیاز از آن باشند(2) یعنی؛ هر چه را حدس میزنی مورد نیاز والدین تو میشود، قبل از به زبان آوردن آنها برایشان مهیا كن! و نیز در ذیل عبارات بعدی آیه شریفه آمده است كه معنای جمله «فلا تقل لهما اف» یعنی؛ اگر آنها خستهات كردند (حتی) به ایشان اف نگویی و اگر تو را زدند آنها را نرنجانی و بلكه بگویی خداوند شما را بیامرزد. (3)
از امام صادق (ع) روایت است كه فرمودند: كمترین حقوق والدین «اف گفتن» است و اگر خدای تعالی از این كمتر را سراغ داشت، از آن هم نهی میفرمود. (4)
به راستی میان این فرهنگ قرآنی و اسلامی، تا فرهنگ غرب چه قدر فاصله است؟ در آنجا به محض رسیدن سن پیری، والدین را به مراكز نگهداری كهنسالان میسپارند و خود را از زحمت آنان راحت میكنند. ولی در اسلام توصیه بر این است كه نه تنها از پدر و مادر پیرت نگهداری كن بلكه در صورت اذیت و آزار و زحمت، كوچكترین گلهای هم بر زبان نیاور، بلكه آنان را دعا كن!
حیف نیست كه جامعه امروزی ما از این فرهنگ بالا و والا فاصله بگیرد و راه و رسم دیگران را الگوی خویش سازد؟ البته شاید این سؤال مطرح شود كه نتیجه چنین فداكاری و احسانی چیست؟ رسول خدا (ص) در روایتی جواب این سؤال را داده است. ایشان به علی (ع) فرمودند: «علی جان! بدان كه رضای خدا تمامش در رضایت والدین است.» (5)
آری وقتی لبخند رضایت را بر لبان پدر و مادر یرت مینشانی، گویا خداست كه بر تو میخندد و خوشحالی خداوند چیزی نیست جز بارش رحمت بیكرانش بر كویر تشنه جان من و تو!
درس بزرگی كه این آیه شریفه به ما میدهد همان است كه صاحب تفسیر بزرگ مجمعالبیان نوشته است: «پدر و مادر را نباید آزار داد، چه كم چه زیاد.» (6)
با معنایی كه در همین تفسیر شریف از این آیه مطرح شده است بحث را به پایان میبریم. نقل است كه معنای این آیه چنین است كه اگر پدر و مادر به مرحلهای از پیری برسند كه در خود بول كنند، نباید از آنها اظهار تنفر كنی بلكه باید نسبت به آنها همان رفتاری را داشته باشی كه آنها در دوران كودكی به تو داشتند!
خدایا ما را به احسان والدین موفق بدار! آمین یا ربالعالمین.
پینوشتها:
1. ترجمه قرآن كریم: آیتالله مكارم شیرازی
2. تفسیر عیاشی، جلد 2، صفحه285
3. (همان)
4. اصول كافی، جلد 2، صفحه 348
5. جامعالاخبار، صفحه 83
6. ترجمه تفسیر مجمعالبیان، جلد 14، صفحه 119
علامه طباطبایی(ره) در تفسیر آیه 23 سوره اسراء میگوید: احسان به والدین بعد از مسئله توحید واجبترین واجبات است، هم چنان كه مسئله عقوق آنها بعد از شرك به خدا از بزرگترین گناهان كبیره است.
ماه مبارك رمضان، ماه نزول قرآن و به فرموده اهل بیت(ع) بهار آن است. اگر چه تلاوت آیات قرآن و حتی نگاه كردن به صفحات قرآن كریم نیز دارای اجر و پاداش الهی است؛ اما تدبّر در آیات قرآن دستور اكید خود قرآن و سفارش جدی پیامبر اكرم(ص) و ائمه اطهار(ع) است، تا جایی كه فرمودهاند در تلاوت قرآنی كه همراه با تدبر نباشد، خیری نیست.
گروه آیین و اندیشه خبرگزاری فارس در روزهای ماه مبارك رمضان با مطالبی با عنوان «یك آیه، یك درس» به تدبر در یكی از آیات قرآن پرداخته و درسهایی را كه میتوان از آن آیه شریفه گرفت، مطرح میكند. امید است پس از ماه مبارك، خوانندگان گرامی با 30 آیه قرآن مأنوس و با ترجمه و مفهوم و درسهای آن آیات آشنا شده باشند.
اما امروز آیه 23 سوره إسراء است: «وَقَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ إِیَّاهُ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِندَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلاَهُمَا فَلاَ تَقُل لَّهُمَآ أُفٍّ وَلاَ تَنْهَرْهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوْلًا كَرِیمًا»
و پروردگارت فرمان داده است: جز او را نپرستید! و به پدر و مادر نیكی كنید! هرگاه یكی از آن دو، یا هر دوی آنها، نزد تو به سن پیری رسند، كمترین اهانتی به آنها روا مدار! و بر آنها فریاد نزن! و گفتار لطیف و سنجیده و بزرگوارانه به آنها بگو احترام به پدر و مادر و احسان به آنها از دستورات مهم قرآنی است. (1)
در این آیه شریفه پس از دستور توحید و عدم پرستش كسی جز خدا، دستور احسان به والدین داده شده است. اینكه قرآن كریم سریعا به از دستور توحید، دستور احسان به والدین را مطرح میكند نشان دهنده اهمیت این امر است علامه طباطبایی(ره) ذیل این آیه و از تقارن دستور توحید و دستور احسان به پدر و مادر چنین نتیجه میگیرد كه احسان به والدین بعد از مسئله توحید واجب ترین واجبات است، هم چنان كه مسئله عقوق آنها بعد از شرك به خدا از بزرگترین گناهان كبیره است.
احسان به پدر و مادر ریشه فطری دارد و هر انسان پاك سرشتی حتی اگر مسلمان نباشد، دوست دارد به پدر و مادرش نیكی كند. اما این احسان دارای مراتب و درجاتی است. آیه شریفه پس از بحث توحید، بحث نیكی به والدین را مطرح فرمود تا اهمیت آن روشن شود، ولی پس از آن مرتبه كامل این احسان را شرح میدهد تا معلوم شود مراد قرآن كریم از احسان به والدین چگونه احسانی است؟ میفرماید اگر یكی از آنها یا هر دوی آنها در زمان حیات تو به پیری رسیدند و به واسطه كهولت سن و ضعف جسمانی و تحلیل اعصاب و روان و ... نگهداری از آنها بر تو سخت شد، باز هم حق نداری به آنها كمترین حرفی بزنی و حتی صدایت را هم نباید بالا ببری بلكه باید با قول كریم. حرفهای بزرگوارانه با آنها تكلم كنی. این آن احسانی است كه قرآن از ما توقع دارد و ما را به آن سفارش فرموده است.
در ذیل عبارت «و بالوالدین احسانا» از حضرت صادق (ع) نقل شده است كه معنای آیه چنین است: كه با پدر و مادرت نیكو معاشرت كن و وادارشان نكن كه مجبور شوند در حوائجشان از تو چیزی بخواهند بلكه قبلا برایشان فراهم كنی، هر چند كه خود بینیاز از آن باشند(2) یعنی؛ هر چه را حدس میزنی مورد نیاز والدین تو میشود، قبل از به زبان آوردن آنها برایشان مهیا كن! و نیز در ذیل عبارات بعدی آیه شریفه آمده است كه معنای جمله «فلا تقل لهما اف» یعنی؛ اگر آنها خستهات كردند (حتی) به ایشان اف نگویی و اگر تو را زدند آنها را نرنجانی و بلكه بگویی خداوند شما را بیامرزد. (3)
از امام صادق (ع) روایت است كه فرمودند: كمترین حقوق والدین «اف گفتن» است و اگر خدای تعالی از این كمتر را سراغ داشت، از آن هم نهی میفرمود. (4)
به راستی میان این فرهنگ قرآنی و اسلامی، تا فرهنگ غرب چه قدر فاصله است؟ در آنجا به محض رسیدن سن پیری، والدین را به مراكز نگهداری كهنسالان میسپارند و خود را از زحمت آنان راحت میكنند. ولی در اسلام توصیه بر این است كه نه تنها از پدر و مادر پیرت نگهداری كن بلكه در صورت اذیت و آزار و زحمت، كوچكترین گلهای هم بر زبان نیاور، بلكه آنان را دعا كن!
حیف نیست كه جامعه امروزی ما از این فرهنگ بالا و والا فاصله بگیرد و راه و رسم دیگران را الگوی خویش سازد؟ البته شاید این سؤال مطرح شود كه نتیجه چنین فداكاری و احسانی چیست؟ رسول خدا (ص) در روایتی جواب این سؤال را داده است. ایشان به علی (ع) فرمودند: «علی جان! بدان كه رضای خدا تمامش در رضایت والدین است.» (5)
آری وقتی لبخند رضایت را بر لبان پدر و مادر یرت مینشانی، گویا خداست كه بر تو میخندد و خوشحالی خداوند چیزی نیست جز بارش رحمت بیكرانش بر كویر تشنه جان من و تو!
درس بزرگی كه این آیه شریفه به ما میدهد همان است كه صاحب تفسیر بزرگ مجمعالبیان نوشته است: «پدر و مادر را نباید آزار داد، چه كم چه زیاد.» (6)
با معنایی كه در همین تفسیر شریف از این آیه مطرح شده است بحث را به پایان میبریم. نقل است كه معنای این آیه چنین است كه اگر پدر و مادر به مرحلهای از پیری برسند كه در خود بول كنند، نباید از آنها اظهار تنفر كنی بلكه باید نسبت به آنها همان رفتاری را داشته باشی كه آنها در دوران كودكی به تو داشتند!
خدایا ما را به احسان والدین موفق بدار! آمین یا ربالعالمین.
پینوشتها:
1. ترجمه قرآن كریم: آیتالله مكارم شیرازی
2. تفسیر عیاشی، جلد 2، صفحه285
3. (همان)
4. اصول كافی، جلد 2، صفحه 348
5. جامعالاخبار، صفحه 83
6. ترجمه تفسیر مجمعالبیان، جلد 14، صفحه 119
+ نوشته شده در شنبه ۱۳۹۰/۰۵/۱۵ ساعت ۱۰:۲۵ ق.ظ توسط فدایان رهبر
|